کودهای سبز

دادن کودسبز جایگزین عملی و موفق برای آیش تابستانه سنتی است و می تواند مقدار مصرف کود نیتروژنه مورد نیاز را کاهش دهد.این عمل به عنوان یک ابزار مدیریتی دارای ارزش قابل ملاحظه ای است.استفاده از کودشیمیایی به همراه کودسبز قسمتی از عناصر غذایی مورد نیاز محصولات زراعی را جبران کرده و باعث خواهد شد که خاک در وضعیت زراعی مناسب باقی بماند.

عوامل موثر در انتخاب کود سبز:

به طور کلی گیاهان کودسبز ایده آل بایستی از نظر کاشت ارزان بوده و دارای استقرار آسان باشد، به علاوه دارای اندام های هوایی آبدار و سریع الرشد بوده و پوشش گیاهی مناسبی را در مدت زمان اندک در سطح زمین ایجاد کنند و نیز قادر به رشد در خاک های فقیر(خاک های رسی و شنی)باشند.

گیاهی که به عنوان کودسبز انتخاب می شود، باید دارای هزینه تولید کم بوده و کشت آن مقرون به صرفه باشد. زیرا برای تولید هر محصولی نیاز به صرف هزینه برای خرید بذر، کود،تامین آب آبیاری و... می باشد.بنابراین هر گیاهی که کمترین هزینه را داشته باشد برای این هدف مناسب خواهد بود.

با توجه به اینکه شرایط رشد و نمو گیاهان و نیازهای اقلیمی و غذایی آن ها بسته به خصوصیات ژنتیکی آن ها، بسیار متغیر  و متفاوت است، بنابراین گزینش گیاهانی که نیازهای اقلیمی و غذایی آن ها با شرایط طبیعی منطقه هماهنگ باشد، موجب کاهش هزینه داشت از جمله هزینه ابیاری خواهد شد. و در نهایت گیاه کود سبز با هزینه تولید کمتری آماده برداشت خواهد شد.هر گیاهی که نیاز به هزینه زیاد جهت تامین بذر و کودهای شیمیایی، آبیاری، مبارزه با افات و بیماری ها داشته باشد برای این منظور مناسب نمی باشد.

کشت یک گیاه لگوم نسبت به یک گیاه غیر لگوم، به دلیل توانایی گیاه لگومینوز در استفاده از نیتروژن جو، مفیدتر است. با این وجود بذور لگوم ها گرانتر،استقرار آن ها دشوارتر و ارزش آن ها به عنوان غذای دام بسیار بیشتر است. بنابراین امکان اینکه زراع نتواند پوشش گیاهی حاصل از گیاه لگومه را به عنوان کود سبز به خاک بازگرداند،بیشتر است.

علاوه بر مواد ذکر شده،گیاهانی که به عنوان کود سبز انتخاب می شوند،باید تا حد امکان خصوصیات زیر را داشته باشند:

باید سریع الرشد باشد تا بتواند ضمن غلبه بر علف های هرز موجود، زمین زراعی را به مدت کوتاهی اشغال نموده و آنرا قبل از سپری شدن فصل کاشت گیاه زراعی اصلی آزاد نماید.

پرشاخ و برگ باشد، پرشاخ و برگ بودن دارای مزایایی به ترتیب زیر است:

الف. افزایش توان رقابتی گیاه با علف های هرز از طریق افزایش سایه اندازی.

ب. سهولت زیر خاک کردن.

ج.افزایش میزان ماده آلی که به خاک باز گردانده می شود.

3. آبدار،گوشتی و شاداب باشد، در اینصورت علاوه بر اینکه زیر خاک کردن آن آسان خواهد بود، زودتر تجزیه شده و مواد غذایی آن ها سریعتر آزاد خواهد شد.

4. بایستی کم توقع و قانع بوده و نسبت به انواع شرایط آب و هوایی و شرایط خاکی حساس نباشد تا بتواند در شرایط نامناسب آب و هوایی و خاکی محصول خوبی تولید کند.گاها توصیه می شود که در مراحل اولیه رشد،به منظور تسریع رشد کودسبز،مقداری کود شیمیایی یا کود حیوانی به زمین داده شود. البته جهت تعدیل هزینه تولید کود سبز، باز به(جهت مصرف این کود )می توان این مقدار کود داده شده را از سهمیه کودی داده شده را از سهمیه کودی گیاهان زراعی کسر کرد.

5. نیاز آبی آن کم باشد. این موضوع بویژه در مناطق خشک و نیمه خشک حایز اهمیت است. کشت کود سبز در مناطق دیم زمانی مقرون به صرفه خواهد بود که میزان بارندگی سالیانه حداقل450 تا 500 میلی متر باشد.

گفته شد که یکی از راه های اصلاح خاک های شنی، کشت کود سبز به منظور افزایش میزان ماده آلی آنهاست. اگرچه افزایش ماده آلی در چنین خاک هایی، ظرفیت نگهداری آب را افزایش می دهد ، اما باید توجه داشت که گیاه کودسبز هم در مراحل مختلف رشد و همچنین هنگام تجزیه به آب نیاز دارد و در صورتیکه کشت کود سبز در این خاک ها فقط با تکیه بر اب باران صورت گرفته باشد. این عمل( کشت کود سبز و به خاک برگرداندن آن) موجب کاهش قابل ملاحظه ای در میزان آب قابل دسترس این نوع خاک ها شده و نهایتا عملکرد گیاه زراعی بعد را به شکل منفی قرار خواهد داد. بنابراین در این مناطق کشت کودهای سبز کم توقعی مثل برخی از انواع شبدرها، خردل و منداب توصیه می شود. ( البته بحث مقرون به صرفه بودن کشت کود سبز ، براساس هدف از کشت آن تعریف می شود.)

6. بتواند بدون نیاز به هزینه و سرمایه زیاد در خاک های قلیایی رشد نماید، زیرا یکی دیگر از اهداف کود سبز ،علاوه بر افزایش حاصلخیزی خاک، اصلاح خاک های قلیایی است. این فرایند از طریق افزایش اسیدیته خاک توسط کودسبز ایجاد می گردد.

7. اگر هدف، اصلاح خاک های شور از طریق کشت کود سبز باشد، بایستی گیاهان مقاوم به شوری (جو یا شنبلیله ) انتخاب شوند.

8. در صورت امکان دارای ریشه های عمیق بوده و بتواند به عمق بیشتری از خاک نفوذ کند . در این صورت نرم و شل کردن خاک زراعی و اصلاح ساختمان خاک ، در انتقال موادغذایی از عمق به سطح خاک زراعی نیز موثر خواهد بود.

9. گیاه انتخاب شده نباید دارای آللوپاتی بر روی گیاه زراعی بعدی باشد.

10. مقاوم به سرما ، آفات و بیماری باشد.

11. تراکم زیاد در واحد سطح را تحمل کند. بدیهی است که جهت دستیابی به مقادیر زیاد ماده آلی در خاک ، گیاه کود سبز با تراکم بالاتری کاشته می شود به طوری که میزان بذر مورد نیاز جهت کشت یک گیاه به عنوان کود سبز 5/1 تا 2 برابر مقدار بذر مورد نیاز جهت کشت همان گیاه به منظور تولید دانه است.

12. در سیستم های محتوی کود سبز به دلیل جایگزینی آیش توسط کود سبز و کشت متمرکز گاهان زراعی باید از کشت گونه های مشابه یا خویشاوند ( گیاه زراعی که پس از کود سبز کشت خواهد شد ) به عنوان کود سبز خودداری کرد.

 

 

گیاهان مناسب به عنوان کود سبز:

چنانکه قبلا ذکر گردید، کودهای سبز شامل مواد تازه و سبز از گیاهان گوناگون علوفه ای ، از خانواده بقولات، گرامینه و نیز از گیاهان خودرویی چون گیاهان علفی و حتی از اجزاء درختان خاصی است که حاوی نیتروژن سرشار بوده و به آسانی تجزیه شده و به عنوان کودسبز استفاده می شوند.

مقدار نیتروژن، فسفر و پتاس در یک گونه گیاهی ممکن است به عنوان شاخصی در تعیین توانایی آن گونه به عنوان کود سبز گیاهی بکار رود. جدول زیر مقدار نیتروزن، فسفر و پتاسیم موجود در تعدادی از گیاهان کود سبز را نشان می دهد.

گیاه کود سبز اکثر این عناصر را از نقاط پراکنده و اعماق مختلف خاک می گیرد که بعد از بازگردانده شدن به خاک و پوسیده شدن، آن ها را در نزدیکی خاک قرار داده و باعث می شود که نبات زراعی با سهولت بیشتری از آن ها استفاده کند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ترکیب شیمیایی تعدادی از گیاهان کود سبز:

       نوع گیاه                  مقدار آب               نیتروزن خالص                فسفرخالص                پتاس خالص

                                                                             (کیلوگرم در یک تن کود سبز تازه)

ماشک                             82                              9 /5                         52/0                      06 /5                   

نخودفرنگی                       81                               5/5                         47/0                      15/4  

منداب                           86                               5/4                         56/0                      15/3   

شبدر سفید                      80                               4/6                        65/0                        08/2

شبدر قرمز                        82                            4/4                         52/0                        08/2

چاودار                              76                           2/5                          56/0                        25/1 

باقلای مصری                   80                            0/5                         47/0                         25/1  

گندم سیاه                     85                            9/3                        44/3                        15/3

برگ چغندر                     90                             0/5                          39/0                           41/0 

برگ سیب زمینی            82                            5/5                          09/0                         33/0

ساقه و برگ سیب زمینی 80                           3/5                          30/0                        57/2  

ساقه و برگ شلغم        85                             0/3                          39/0                        32/2 

مرغ                            80                             6/5                           60/0                        00/4

یونجه                         80                              5/9                          58/0                        50/2   

علف سودانی              80                               0/5                           50/0                       70/4  

خردل سفید                   86                                          2/5                          بسیار جزیی                       بسیار جزیی

گیاه کود سبز اکثر این عناصر غذایی را از نقاط پراکنده و اعماق مختلف خاک می گیرد که بعد از برگردانده  شدن به خاک و پوسیده شدن،آن ها را در نزدیکی خاک قرار داده و باعث می شود که نبات زراعی با سهولت بیشتری از ان ها استفاده کند.

فواید کود سبز:
کود سبز یک روش دیرینه کشاورزی است که استفاده از آن فواید زیادی را به همراه دارد. یک هکتار کود سبز معمولا بین ۲۵ تا ۵۰ تن شاخه ، برگ و انساج گیاهی تازه تولید می کند و این بقایا را وارد خاک می کند که خود حدوداً برابر با ۱۰ تا ۲۰ تن کود حیوانی بود که این مقادیر حدود ۱ تا ۲ تن هوموس به خاک بیافزاید.
یکی از مهمترین فواید کود سبز بهبود خواص فیزیکی خاک می باشد. بالا رفتن هوموس باعث تشکیل خاک دانه ها می شود و لوله های مویین خاک بیشتر شده و تهویه و نفوذپذیری خاک را افزایش می دهند. کود سبز از دو طریق بر میزان تلفات ناشی از آب شویی تاثیر می گذارد یکی از طریق انتقال آب از خاک به اتمسفر بر اثر تعرق ، و دیگری از طریق جذب عناصر غذایی از محلول خاک و جلوگیری از انتقال آن به زه آبها ، در صورتی که محصول دارای سایه انداز گسترده باشد و سطح خاک را به طور کامل بپوشاند ، تعرق مکانیزم اصلی اتلاف رطوبت خاک  اتلاف رطوبت خاک از راه تعرق موجب کاهش نفوذ آب به پایینتر از محدوده ریشه شده و در نتیجه میزان تلفات ناشی از آب شویی را کاهش می دهد.

از برخورد مستقیم قطرات باران با خاک جلوگیری کرده و مانع از دیس پرس خاک توسط قطرات باران می شوند و همچنین از طریق بهبود خاک دانه ها نیز باعث جلوگیری و مقاومت خاک در برابر دیس پرس می شوند این گیاهان از فرسایش بادی نیز به وسیله پوششی که در روی خاک دارند جلوگیری کرده و همچنین به وسیله این مانع از تشکیل رواناب شده و آب جذب شده توسط خاک را افزایش می دهند. بقولات به خاطر رشد ریشه ای زیادی که دارند می توانند مواد غذایی شسته شده که عمدتا کلسیم و ازت است را که در لایه های پایین تر خاک هستند جذب کرده در خود نگهداری کنند و بعد از برگرداندن آنها به خاک آنها در لایه های سطحی رها می سازند و آنها را مجدداٌ به جریان می اندازند و در نتیجه بر قابلیت دسترسی و استفاده از این عناصر توسط محصولات بعدی تاثیر می گذارند. موردی دیگر از فواید کود سبز در زمینهای است که به خاطر کمبود اکسیژن خاک مشکل دنیتریفیکاسیون دارند.وجود شرایط بی هوازی در خاک ، که لازمه انجام فرآیند دنیتریفیکاسیون است ، می توان ناشی از رطوبت زیادی خاک باشد ؛ زیرا چنین وضعیتی مانع ورود اکسیژن به خاک می شود . البته ، میزان رطوبتی که خاک دریافت می نماید بستگی به شرایط اقلیمی منطقه دارد. شیب زمین ، پوشش گیاهی ، و بافت و ساختمان خاک نیز از جمله عوامل موثر بر میزان رطوبت خاک بوده و از این رو می توان انجام دنیتریفیکاسیون در آن را تحت تاثیر قرار می دهند. استفاده از کود سبز با بهبود ساختمان خاک و ایجاد تهویه مناسب می تواند تاثیر مثبتی بر زهکش خاک داشته باشد و با تاثیر مطلوب بر ساختمان خاک ظرفیت اکسیژن پذیری آن را افزایش داده و همچنین با تعریق مقداری از آب را به صورت بخار از زمین خارج کرده و از این رو موجب کاهش میزان دنیتریفیکاسیون می شوند.
یکی دیگر از فواید کود سبز افزایش ازت خاک است البته این در موردی صادق است که گیاه مورد استفاده لگوم باشد . نیتروژن برای هر گیاه لازم است تا بتواند رشد کند. سالانه ۱۱۰ میلیون تن ازت برای تولید غذا در جهان استفاده می شود ولی تنها قسمت کمی از این مقدار توسط کودهای شیمیایی جایگزین می شود. لگوم ها تقریبا تنها گیاهانی هستند که می توانند مشکل ازت را با توجه منبع نامحدود ازت که همان جو است رفع کنند . در صورت در تناوب قرار ندادن این گیاهان با غیر لگوم ها مجبور به جایگزین کردن ازت خاک توسط کود شیمیایی هستیم که منبعی محدود و تولید آن به انروی زیادی نیاز دارد که مشکلات زیست محیطی زیادی به دنبال دارد.
در حقیقت کودهای سبز چه لگوم و چه غیر لگوم باشند مانند یک گاو صندوق عمل می کنند که مواد غذایی را در زمانی که گیاه محصول در زمین نیست در خود نگهداری کرده و آنرا بعدا در اختیار گیاه محصول قرار می دهند.
آیش تابستانه باعث کاهش مواد آلی خاک می شود چون مواد آلی در این مدت به راحتی و به سرعت تجزیه می شوند. آیش تابستانه برای خاکهای غنی از مواد آلی می تواند روش خوبی باشد زیرا با تجزیه مواد آلی و فراهم شدن مواد غذایی مورد نیاز گیاه زمین حاصلخیزی خوبی پیدا می کند. آیش تابستانه روش خوبی برای کاهش جمعیت علفهای هرز است و همچنین روش خوبی برای در معرض قراردادن خاک در برابر انواع فرسایش ها. ولی کود های سبز لگوم نه تنها مواد آلی را افزایش می دهند و ساختمان خاک را بهبود می بخشند و علفهای هرز آنرا کاهش می دهند باعث حفاظت خاک در برابر فرسایش نیز می شوند و تنها مشکل آنها کاهش رطوبت خاک است . بنابراین کود سبز می تواند با در تناوب قرار گرفتن خاک را در مدتی از سال که در آیش است بپوشاند . در خاکهایی که از لحاظ رطوبت در محدودیت هستند باید توجه داشت که کود سبز می تواند باعث کاهش رطوبت شود. و کاهش رطوبت نیز باعث کاهش عملکرد می شود ولی در مناطقی که بارندگی در حد متوسط و حتی مقداری کمتر هم وجود دارد می توان از کود سبز استفاده کرد. در یک پژوهش آیش تابستانه را با کود سبز مقایسه کردند و مشاهده کردند که بعد از پایان دوره مقدار آب داخل خاک به ترتیب ۴۷ و ۳۱ میلی لیتر بود ولی عملکرد دانه گندم به ترتیب ۷ تا ۵/۷ تن در هکتار بود این آزمایش نشان می دهد اگر تا حدودی از رطوبت کاسته می شده ولی کود سبز در این شرایط نیز باعث بهبود عملکرد می شود .
البته در خاکهایی که غنی از مواد آلی هستند نیز کود سبز می تواند مفید باشد از این جهت که این خاکها بیشتر در مناطق پر باران وجود دارند و از لحاظ بارندگی وضعیت مناسبی دارند همچنین در این مناطق هوا نسبتا گرم است . این گرما باعث افزایش تبخیر از سطح خاک شده و یک لایه خشک را در سطح خاک ایجاد می کند که این لایه در بارندگی بعدی به شدت در معرض دیس پرس قرار می گیرد و متلاشی می شود و باعث بسته شدن لوله های مویین خاک شده و از تهویه و نفوذپذیری می کاهد و رواناب را گسترش می دهد که خود مشکلات زیادی به دنبال دارد از این رو کود سبز با پوشش قرار دادن خاک از این مشکل جلوگیری می کند و همچنین چون مقدار بارندگی زیاد است ، برای محصول بعدی کمبود ایجاد نمی کند.
با توجه به این موارد لگوم ها می توانند جز بهترین کود های سبز قرار گیرند زیرا جدا از این موارد ازت را نیز به خاک می افزایند که خود عاملی مهمی در بالا رفتن عملکرد می شود بر اساس آزمایش در آلمان باقلای سفید عملکرد غله را تا ۵/۱ تن در هکتار و شبدر قرمز تا یک تن در هکتار افزایش داد. البته مقدار نیتروژن تثبیت شده توسط این گیاهان بستگی به رقم و گونه مورد استفاده، مقدار و نوع باکتری های همزیست آنها، و وضعیت حاصلخیزی خاک و شرایط اقلیمی دارد.

روش استفاده از کود سبز:
در هر زمان قبل از زمستان که شرایط برای رشد مناسب باشد می توان آنرا کشت کرد تقربیا تا اواسط پاییز. روش کاشت از این قرار است که می توان زمین را در لایه سطحی به وسیله کلتیواتور یا یک دیسک آماده کرد و مقدار بذر را بسته به نوع کود سبز در سطح زمین پاشید و آنرا لایه سبکی خاک داد تقریبا مثل کشت علوفه . البته در زمین هایی که برای با اول است که در آنها کود سبز استفاده می شود یا به عبارتی فعالیت های ارگانیک درآن صورت نگرفته به طور یقین جمعیت میکروبی خاک مخصوصا ریزوبیومها و عوامل تجزیه کننده مواد آلی کم است بنابراین پیشنهاد می شود در این شرایط باکتری های مذکور را هنگام کشت کود سبز به زمین اضافه کنید.
بعد از گذشت ۴ هفته از کشت ، گیاه به صورت گیاه چه ای درآمده قبل از تشکیل اولین گل باید آنرا به زمین برگردانیم زیرا در این مرحله گیاهان ترد و ضعیف هستند و بافتهای آنها به راحتی تجزیه می شود کود سبز به مدت زمان ۱ تا ۴ هفته بسته به نوع آن تا ۶ هفته برای تجزیه شدن زمان لازم دارد که هر چه بیشتر باشد سرعت تجزیه نیز بیشتر می شود. عمق شخم برای برگرداندن کود سبز به زمین در خاکهای سنگین ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر و در خاکهای سبک بین ۲۵ تا ۳۵ سانتی متر است. بهترین زمان برای برگرداندن کود سبز به زمین زمانی است که تثبیت ازت و رشد گیاه در پیشینه و تخلیه آب زمین توسط گیاه در کمترین وضعیت باشد و همچنین با توجه به شرایط محیطی و رطوبت و دمای خاک زمان کافی برای تجزیه آن تا قبل از کشت بعدی وجود داشته باشد . اگر گیاه کود سبز مستتر شود مقدار بیشتری مواد آلی و نیتروژن را به خاک می دهد ولی دوره های رها سازی آن بیشتر طول می کشد ولی گیاهان جوانتر و دارای ساقه نازکتر می توانند زودتر تجزیه شوند ولی در عوض ازت کمتری را تثبیت می کنند. لازم به ذکر است

/ 0 نظر / 283 بازدید