گیاهان علوفه ای

میزان پروتئین دراندام های هوایی یونجه به شرح زیراست :

ساقه ها حدود 10 تا11 % ، شاخه 13 تا 16 %  ،  برگها 18 تا 28 % وگلهای جوان 15 تا20 % وبطورکلی  میانگین پروتئین درگیاه یونجه حدود 20 % می باشد.

اکولوژی

مقاومت گونه های مختلف این گیاه دربرابر تغییرات درجه حرارت خیلی زیاد است ، ولی تمامی گونه ها درزمان تولید جوانه نسبت به سرما حساس هستند . صفرفیزیولوژیکی آنها درحدود 10 درجه سانتیگراد است . یونجه هایی که درمناطق سرد رشد می کنند سرمای 35تا40درجه سانتیگراد راتحمل می نمایند وبعضی ارقام تا 62 درجه رانیز تحمل می کنند.(هیچ گیاه زراعی دردنیا نیست که بتواند دراین درجه حرارت ها کشت شود).

البته دردماهای بسیارپایین ریشه یا طوقه زنده می ماند . همچنین یونجه هایی که درمناطق گرم رشد می نمایند ، می توانند گرمای تا 50 درجه سانتیگراد راتحمل نمایند .یونجه دردوران رشد به نورنسبتا زیادی نیاز دارد ، درصورتی که درمحیط کم نور یا سایه قرارگیرد رشد چندانی نخواهد داشت (با کاشت یونجه درزیردرختان نمی توان محصول خوبی به دست آورد).یونجه به طورکلی گیاهی است روزبلند و تغییر ارتفاع از سطح دریا دررشد ارقام مختلف این گیاه تاثیر چندانی نداشته و تا ارتفاع 3000متری از سطح دریا می توانند رشد نمایند.

بهترین درجه حرارت برای تولید جوانه یونجه 10 درجه و بهترین دما برای رشد اندامهای هوایی 20 تا30 درجه است.بهترین شرایط آب وهوایی برای رشد و نمو یونجه معمولی آب وهوای خشک ، آفتابی و گرم می باشد که آب کافی نیز وجود داشته باشد.زیرا مقدارمصرف آب دریونجه بالا وراندمان مصرف آب پایین است . به همین دلیل نقاطی چون خوزستان بهترین شرایط رابرای رشد یونجه دارا می باشد.

این گیاه دردرجه حرارت های خیلی بالا و پایین قادراست بارفتن به حالت رکود(خواب)فعالیتهای خود را متوقف کرده وبدین وسیله از گرمای شدید تابستان درمناطق گرمسیری و سرمای شدید درمناطق سردسیر جان سالم بدر ببرد و با اتمام گرما یا سرمای شدید ، رشد مجدد خود را شروع کند. دردرجات بالای حرارت و کمبود آب باریزش تعدادی ازبرگها ، سطح تعرق راکاهش داده وبدین وسیله با کاهش میزان آب ازدست رفته و تنش خشکی را کاهش می دهد و ازین رویونجه راگیاه مقاوم به خشکی نیز می خوانند.(یونجه هم به شوری وهم به خشکی مقاوم است).

نکته : یونجه درمرحله رویشی نسبت به مرحله زایشی به سرما مقاومتراست.

نکته :خاکهای غرقاب برروی باکتریهای تثبیت کننده ازت تاثیرمنفی دارند.

خصوصیات خاک بعد از زراعت یونجه :

 1) زمین عاری ازعلف هرز

 2) زمین غنی ازنیتروژن و کلسیم

3) نفوذپذیری خوب

نکته:درمناطقی که زمستان معتدل باشد یونجه رادرپاییز کشت می کنند ، همچنین درمناطق دارای زمستان سرد گیاه را دربهارکشت می نمایند. مقاومت یونجه درمناطق سردسیر درمقابل سرما بسیارزیاد می باشد و یونجه های گروه falcata به شرطی که درمعرض سرمای مستقیم قرار نداشته باشند ، سرمای تا حدود 60- درجه سانتیگراد رانیز تحمل می کنند.

مقاومت یونجه دربرابر تغییرات ارتفاع بسیارزیاد است.یونجه درخاکهای نامناسب مانند اسیدی رشد و نمو خوبی ندارد . این گیاه در مرحله جوانه زنی بذر(germination) به شوری خاک حساس است ولی بعد ازجوانه زنی و ریشه دادن سازش نسبتا خوبی نسبت به شوری نشان می دهد . پس می توان نتیجه گرفت که گیاه مقاوم به شوری نیز می باشد.

خاک:

یونجه به خاکهای عمیق بازهکشی مطلوب حاصلخیزو آهکی نیاز دارد و درخاکهایی که زهکشی ضعیف دارند محصول کمی تولید می کند.به دلیل نیازبالابه کلسیم ، رشد این گیاه درخاکهای آهکی بخوبی انجام می شود.بهترین رشد یونجه درPH 4/7 خنثی یا کمی قلیایی است . درخاک های اسیدی با PH پایین تر از5/6 محصول خوبی تولید نمی کند . این مساله بیشتر به باکتری های موجود درگره های ریشه مربوط می شود تا به خود گیاه ، زیرا فعالیت این باکتری ها در PH خنثی وقلیایی بالا و در PH اسیدی پایین می باشد.خاک مطلوب رسی شنی و هوموسی است و خاک رسی را نمی پسندند.یونجه باعث گرانوله شدن ذرات خاک می شود (خاکدانه ای) زمین مناسب یونجه باید فشرده ، محکم باشد نه به شکل کلوخه دار و غیرفشرده .

گردش زراعی:

درصورتی که باکتریهای موجود برروی ریشه این گیاه کاملا فعال باشد ، ازت کافی رادرخاک تثبیت نموده و پس ازپایان دوره رشد این گیاه ، می توان ازگیاهانی که نیاز به ازت بالایی دارند استفاده نمود. به طورکلی گردش زراعی مناسب درمورد یونجه های چندساله به صورت زیراست.دوره اول یونجه ،  دوره دوم چغندرقند،پنبه ، ذرت،آفتاب گردان و ...  و دوره سوم گندم .

درصورتی که ازیونجه های یکساله استفاده شود ، پس ازبرداشت چین علوفه ، برحسب شرایط محیط می توان ازگیاهانی مانند چغندرقند ، سیب زمینی و حتی گندم استفاده نمود . اصولا یونجه یکساله تثبیت ازت کمتری دارد و درمناطق کوهستانی می توان ، چاودار را بعد از این یونجه کشت نمود.(البته تریتیکاله بهتراست زیرا ارتفاع کمتری دارد).

یونجه طی چندین سال عمر خود ، مقدار زیادی مواد آلی و ازت درخاک باقی می گذارد ، ازت تثبیت شده درگره های موجود درریشه به صورت آلی بوده ، با افزایش سن گیاه به تدریج این گره ها ازریشه جدا شده و درخاک قرارگرفته و تجزیه شده و ازت آن به فرم معدنی و قابل استفاده برای گیاه بعدی در می آید .درهرهکتار مزرعه یونجه ، بسته به شرایط رشد ، سالانه حدود 70 تا120 کیلوگرم ازت به خاک اضافه می شود.بنابراین درگردش زراعی ، گیاهی که بعد از یونجه درتناوب قرارمی گیرد باید نیاز ازتی بالایی داشته و ازطرف دیگر نسبت به ازت زیاد خاک مقاوم بوده و ورس نکند ، ازجمله گیاهانی که چنین خصوصیاتی دارند می توان ذرت ، چغندرقند ، پنبه ، سیب زمینی را نام برد . از آنجایی که زیادی ازت خاک باعث ورس درگندم وجو می شود ،لذا این گیاهان رانباید بلافاصله بعد ازیونجه درتناوب قرارداد ومعمولا یک گیاه وجینی بانیاز ازتی بالا مابین یونجه و گندم و جو قرار می گیرد.

دونوع تناوب رایج برای یونجه:

  • مناطق سردسیر:یونجه(چندسال) چغندرقند یا سیب زمینی ، گندم
  • مناطق گرمسیر و معتدل : یونجه(چندسال) ذرت یا پنبه ، گندم ، جو

نیازآبی:

به طورکلی نیاز آبی یونجه بالا و راندمان مصرف آب دراین گیاه پایین است . دریونجه قبل از کاشت برای این که خاک تا عمق یک متری مرطوب شود یک آبیاری سنگین لازم است و اگرضروری باشد، برای جوانه زدن بذر یک آبیاری سبک بعد ازکاشت انجام می شود . دریونجه استقرار یافته ، میزان مصرف آب و فاصله بین دو آبیاری بستگی به شرایط آب وهوایی دارد.

 

نیازهای غذایی

ازت:مقدارموادغذایی موردنیاز یونجه به واسطه عملکرد بالا وعمرطولانی آن وهم به دلیل این که چندین بار درسال برداشت می شود ، بالاست.یونجه ازت موردنیاز خود راازطریق همزیستی با باکتری ریزوبیوم تامین می کند .دراوایل رشد زمانی که هنوز گره ها روی ریشه تشکیل نشده اند یونجه ازت مورد نیاز خود را به صورت معدنی ازخاک برداشت می کند، برای استقرار بهترگیاه درموقع کاشت دربیشتر خاکها (که دارای مواد آلی کمتری هستند)نیاز به مصرف 10 تا 30 کیلوگرم ازت می باشد.اضافه کردن کود ازته دریونجه استقرار یافته، باعث غیرفعال شدن باکتری های همزیست و کاهش میزان تثبیت ازت می شود .  از طرف دیگرازت افزوده شده توسط علفهای هرز مورد استفاده قرار گرفته واین گیاهان بریونجه غلبه پیدا کرده و مزرعه تنک می شود.همانطور که گفته شد یونجه ازگیاهانی است که مانند سایرگیاهان این تیره ، برروی ریشه آن باکتری های افزایش دهنده ازت فعالیت می نمایند و درصورت وجود یا فعال بودن این باکتری ها دردوران رشد نیازی به افزایش ازت نخواهد بود . به طور متوسط درطول هرسال هرهکتاریونجه می تواند حدود 70 تا150 کیلوگرم ازت به خاک اضافه نماید که میانگین ازت 100 کیلوگرم است.هنگام کاشت یونجه تازمان به وجود آمدن و فعال شدن باکتریها لازم است با توجه به شرایط محیط و عوامل خاک حدود 10 تا30 کیلوگرم ازت خالص به خاک اضافه نماییم .زیرا در3تا4 هفته اول پس ازکشت ، تثبیت ازت آغاز می شود . درایران به خاطر فقرخاک ، کود ازت استارت بیشتری داده می شود و پس از هرچین کود سرک نیز داده می شود.

  • نکته:درخاکی که دچارکمبود نیتروژن و پتاسیم است مصرف فسفر تاثیری روی افزایش عملکرد ندارد.بلافاصله بعد از برداشت یک چین یونجه ، میزان تثبیت بیولوژیکی ازت کاهش می یابد.

فسفر: یونجه دردوران رشد به فسفرنیاز زیادی دارد.وجود این ماده مقاومت گیاه رادربرابرگرماافزایش داده و همچنین درمورد یونجه های بذری به افزایش دانه های گرده کمک می نماید.دراوایل رشد،این گیاه برای افزایش سرعت رشد ریشه ، نیازبه فسفرکافی دارد.هرهکتاریونجه درهرسال تابع شرایط محیط به 100 تا200 کیلوگرم P2O5 نیازدارد، که لازم است این ماده رادرمورد یونجه های چندساله ، هرسال دراواخر پاییزبه خاک اضافه نمود و درصورت امکان باوسایل مکانیکی مناسب آنها رابا خاک مخلوط کرد.این گیاه دربرابر کمبود فسفر  بسیارحساس بوده ودراثر کمبود این ماده ، برگها به سرعت صورتی شده و پس ازمدتی قسمت زیادی ازاندام هوایی به رنگ صورتی در می آید ( ابتدا رگبرگ اصلی گیاه برنگ صورتی درآمده و سپس رگبرگهای فرعی نیز صورتی می شود و درکمبودهای شدید و طولانی مدت اتفاق می افتد که تمام سطح برگ صورتی وسپس بنفش شده که دراثر این تغییررنگ فتوسنتز درگیاه انجام نخواهد شد).این پدیده درمناطق گرم معمولا بیشتراتفاق می افتد.

پتاس :این ماده یکی ازموادنسبتا ضروری برای این گیاه می باشد.زیرا به افزایش مقاومت گیاه دربرابر عوامل بیماریزا و همچنین به افزایش قند گیاه کمک خواهد نمود ، که نتیجه آن خوشخوراکی برای حیوانات است.این گیاه دربرابر کمبود پتاس نیز بسیارحساس بوده ودراثر کمبود این ماده اطراف برگها به سرعت تغییر رنگ داده و ابتدا زرد وبه تدریج به رنگ قهوه ای درخواهد آمدکه نتیجه آن کاهش فتوسنتز می باشد.هرهکتاریونجه درهرسال به 75 تا100 کیلوگرم پتاس خالص نیاز دارد . این ماده رانیز همه ساله درفصل پاییز باید به خاک اضافه نمود.

 نکته :پتاسیم باعث افزایش مقاومت گیاه به سرما و خشکی می گردد.

.همچنین درکشت مخلوط یونجه و گراسها مقدار کافی پتاسیم بایستی به مزرعه داده شود . درغیراینصورت دراثر کمبود پتاسیم به تدریج گراس ها بریونجه غالب شده ویونجه زاربه صورت یکدست به گراسها تبدیل می شود.به طور کلی گیاهان علوفه ای لگوم نسبت به غلات مقداربیشتری ازفسفر و پتاس راازخاک خارج می کنند.نیاز یونجه به فسفر و پتاس ازسایرگیاهان خانواده بقولات بیشتراست.درسال اول کودهای فسفره و پتاسه رادرموقع کاشت به زمین اضافه می کنند .درسال بعد میزان کودلازم برای یونجه را می توان یکباردرسال دراواخرپاییز و یا دربهار ، بعد ازاولین چین به زمین اضافه کرد.

نکته:نیتروژن باعث افزایش رشد اندام هوایی گیاه وافزایش پروتیین علوفه می گردد.

آهک(کربنات کلسیم):  دراندام های هوایی گیاه به مقدارزیاد کلسیم ذخیره می گردد.همچنین یونجه گیاهی است که دردوران رشد به آب نسبتا زیادی بخصوص درمناطق گرم نیازدارد. مصرف آب زیاد موجب تغییر PH خاک بسمت کم شدن می گردد که برای تنظیم PH کربنات کلسیم لازم است .ازطرفی مصرف آهک درمناطق گرم موجب روشن شدن رنگ خاک و کاهش گرمای خاک می گردد.

نکته: مصرف ca درمزرعه یونجه موجب افزایش مصرف آب می گردد این درحالی است که پتاسیم نقشی برعکس کلسیم دارد.

برای زراعت یونجه بسته به نوع خاک در خاکهای سبک 2تا3تن و در خاکهای سنگین 1تا5/1 تن در هر 5 سال یکبار به خاک اضافه می گردد.

کمبودمس(cu) : سبب پیچ خوردن انتهای برگ و سفید شدن آنها می شود .

 کمبود برB: باعث بوجود آمدن لکه های قرمز دربرگ و چروک خوردن شاخه های جوان و قسمتهای فوقانی می شود و طول شاخه ها کم می شود و گیاه پژمرده شده درنهایت ازبین می رود.

مولیبدن(Mo) :این عنصر درساختمان آنزیم های گیاه نقش داشته و به گره زایی کمک می کند . کمبود آن به علت دخالت درواکنشهای احیا نیترات باعث بروزکمبود ازت می شود و از علایم دیگر کمبود این عنصر برگها باریک و رنگ پریده شده وشکل برگ ازحالت طبیعی خارج شده و همچنین کم رشدی از عواقب دیگر کمبود این عنصراست.

عمل تلقیح بذرباباکتری :

به دوروش می باشد که یکی تلقیح خاک و دیگری تلقیح بذر است . برای تلقیح بذر ، 10 گرم باکتری برای 20 کیلوگرم بذرمناسب است . برای تلقیح خاک ازمزرعه هایی که چندسال زیرکشت یونجه بوده به میزان 2 کامیون خاک برداشته و مزرعه جدید مخلوط می کنیم.

3یا4هفته پس ازکاشت ، گره های تثبیت کننده نیتروژن بوجود می آیند و پس از3-4 ماه نیتروژن موردنیاز گیاه رابطور کامل تولید می کند.درصورت نامساعد بودن شرایط مثل گرمای زیاد ، بارندگی شدید ، اسیدیته خاک ، کمبود  موادغذایی ، خشکی بیش از حد و ... تثبیت نیتروژن کم می شود.

گیاهان دانه ریز بقولات مثل یونجه و شبدر برای آغشته کردن به باکتری بیشتری نیاز دارند تا حبوبات دانه درشت مانند لوبیا ، باقلا و...

PH زیر6 خاک برای باکتریهای ریزوبیوم مضراست . این باکتریها برای فعالیت احتیاج به مولیبدن دارند.گیاهان لگومینوز هرکدام باکتریهای تثبیت کننده مخصوصی دارند مثلا:Rhizobiuom trifolli مخصوص شبدر ، Rh japonicum مخصوص سویا ، Rh meliloty مخصوص یونجه و...

شرایط آب و هوایی مورد نظر یونجه

 

یونجه گیاهی است که گونه های مختلف آن  قادر به  تحمل طیف وسیعی از آب و هوا می باشد . بهترین شرایط برای رشد و نمو یونجه معمولی در نقاطی است که دارای اب و هوای خشک ٰ آفتابی و گرم باشند و آب کافی نیز وجود داشته باشد . زیرا مقدار مصرف آب در یونجه بالا و بازدهی مصرف آن پایین است . به همین دلیل  نقاطی چون خوزستان بهترین شرایط را برای رشد یونجه دارا می باشند . نیاز آبی  سالانه آن در نواحی گرم بیابانی برای حصول به بالاترین میزان عملکرد ، بالغ بر 2000 میلی متر است . با این حال به دلیل وجود سیستم ریشه ای خیلی عمیق ، می تواند به مدت خیلی طولانی خشکی را تحمل نماید ، اماگاه تحت چنین شرایطی از عملکرد خوب و بالایی برخوردار نخواهد بود .

این گیاه در درجه حرارت های خیلی بالا و پایین قادر است با رفتن به  حالت رکود یا خواب  ، فعالیت های خود را متوقفکند و بدین وسیله از گرمای شدید تابستان در مناطق گرمسیری و از سرمای شدید مناطق سردسیری بگریزد . معمولا گیاه یونجه با اتمتم گرما یا سرمای شدید ، رشد مجدد خود را شروع می کند . این گیاه در درجات بالای حرارت و کمبود آب ، با ریزش تعدادی از برگ ها ، سطح تعرق را کاهش داده و بدین وسیله با کاهش تلفات رطوبت موجود در گیاه ، تنش خشکی را کاهش می دهد . از این نظر یونجه را گیاه مقاوم به خشکی نیز می خوانند .

از طرف دیگر ، مقاومت یونجه در مناطق سردسیر در مقابل سرما بسیار ویونجه های گروه فالکتا به شرطی که در معرض سرمای مستقیم قرار نداشته باشند تا حدود 60- درجه سانتیگراد را نیز تحمل می کنند . با این حال ، یونجه در سرمای مستقیم قادر به تحمل سرما تا 35- درجه سانتیگراد نیز می باشد . از این نظر یونجه را گیاه مقاوم به سرما نیز خوانده اند . در این خصوص بر اساس گزارش مارتین و همکاران  ( 1976 ) ، یونجه های واجد گل زرد تا سرمای 64- درجه سانتیگراد را تحمل می کنند . یونجه معمولی که در کشورهای عربی و کالیفرنیا نیز که درجه  حرارت در تابستان به 50 درجه ساتیگراد می رسد ولی مقدار رطوبت پایین است ٰ، مورد کشت قرار می گیرد . پس از این گیاه با تحمل گرمای زیاد مثل درجه حرارت 50+ سانتیگراد به گیاه مقاوم به گرما نیز مشهور است .

مقاومت یونجه در برابر تغییرا ارتفاع بسیار زیاد است و این گیاه می تواند از سطح دریا تا ارتفاع بیش از 2000 متر نسبت به سطح دریا به خوبی رشد نماید .

 برخلاف دامنه گسترده تحمل گیاه به شرایط  آب و هوایی ، یونجه در خاک های نامساعد مانند اسیدی رشد و نمو خوبی ندارد . این گیاه در مرحله جوانه زنی بذر به شوری خاک حساس است ولی بعد از جوانه زنی  و ریشه دادن سازشی  نسبی  خاص  نسبت به شوری نشان می دهد . گیاه کامل دارای مقاومت نسبتا خوبی به شوری است و می تواند تا 3 درصد کربنات سدیم را تحمل نماید . پس گیاه مقاوم به شوری نیز می باشد . در خاک های قلیایی که حاوی آهک نیز می باشند از رشد و نمو قابل توجهی برخوردار است و بدین لحاظ  است که گیاه را  ، گیاه آهک دوست  نیز می خوانند .

اهمیت یونجه:

1-    یکی ازسازش یافته ترین گونه های گیاهی است.

2-    منبع مهمی درتثبیت نیتروژن خاک است.(تا 150 کیلوگرم نیتروژن به خاک سالیانه می افزاید).

3-  اصلاح کننده خاک است (بدلیل ریشه دوانی و یعد  ازبین رفتن با پوسیده شدن اندامهای آن و ریشه آن تا عمق 12 سانتیمتری درخاک خلل و فرج ایجاد می کند).

4-    پرتولید است  ، درهکتار 20 تن علوفه خشک می دهد.

5-    ارزش غذایی بالا دارد املاح بخصوص کلسیم آهن ویتامینهای A,E,C و پروتیین بالا

6-    جلوگیری از فرسایش خاک

7-    دوره خشکسالی راتحمل می کند.(درخشکسالی به خواب می رود تا آب هدرنرود).

8-    گیاه دماهای بسیاربالا و پایین را تحمل می کند.

9-    عمرطولانی (4تا20سال یا بیشتر) که درزراعت بیشتراز 5 سال نگهداری نمی شوند.

10- منبع خوب شهد برای پرورش زنبورعسل است.

گیاهشناسی :

یونجه گیاهی است که دارای گونه های یک ساله ، چندساله و دایمی می باشد.به طورکلی ، تمام یونجه ها ازخانواده بقولات (Legomonoseae) بوده و از جنس Medicago می باشند.ریشه یونجه به طورکلی عمودی بوده و سرعت رشد ریشه خیلی زیاد است که درازای ریشه آن از 5/5 تا 5/7 متر متغیر است و گاهی اوقات طول ریشه در یونجه های چند ساله به 12 تا 20 متر می رسد . اگر خاک شنی باشد ریشه خیلی باریک  نفوذ می کند و رشد فرعی ندارد که مناسب نیست ، درخاک خوب ریشه اصلی وفرعی خوب تشکیل می شوند.گونه های سردسیر نسبت به گونه های گرمسیری دارای ریشه های نسبتا سطحی با انشعابات زیادی می باشند ، بطور کلی  برخوردار بودن این گیاه ازیک سیستم ریشه ای قوی ، عامل موفقیت آن درمقاومت به کلیه عوامل نامساعد می باشد.پوست ریشه یونجه نسبتا ضخیم می باشد و دربرابر عوامل نامساعد درخاک مقاومت می نماید.

یونجه گیاهی دگرگشن است و گرده افشانی دراین گیاه توسط زنبورهای عسل و مگاشیل انجام می شود.

گل یونجه به شکلی می باشد که ستون پرچم های آن بصورت فنری فشرده درداخل ناو قراردارد ، هنگامی که ستون پرچم دراثر تاثیر عوامل خارجی (حشرات، حرارت ، باد ، باران ، ضربه مکانیکی ...)جابجا می شود (مثلا وقتی که حشرات مثل زنبور های عسل ویا مگاشیل جهت استفاده ازنوش ویا گرده روی گل یونجه می نشینند)فشاربرگلبرگ درفش(استاندارد) وارد شده که این فشار برروی پرچم های فشرده شده  باحالت فنری منتقل شده و باعث می شود که پرچم ها بافشارزیادی که به ناوها وارد می کنند ، ناو را پاره کرده و به بیرون ازفضای داخلی گل پرتاب می شود ودرهمان حال گرده های خودرابه بیرون می ریزد ، این پدیده درگرده افشانی یونجه را اصطلاحا tripping می گویند.عوامل درجه حرارت و خشکی نیز به نحوی درگرده افشانی یونجه موثرند .همچنین زنبورعسل نیز درعمل گرده افشانی یونجه نقش دارد و لیکن مهمترین حشره ای  که می تواند تلقیح رادرمزرعه یونجه انجام دهد زنبور مگاشیل است. اگرعمل لغزش به وسیله حشرات صورت گیرد ، اندامهای زایشی به بدن حشره برخورد کرده و چون حشرات معمولا دانه گرده یونجه راباخود حمل می کنند ، بنابراین باعث دگرگشنی می شوند.چنانچه گرده هریک ازگلهای یونجه موجب تلقیح همان گل و یا سایر گلهای همان بوته گردند دراثر پدیده خود ناسازگاری هیچ گونه باروری انجام نمی شود و اگر بذر هم تشکیل شود ، اکثر بذرهای تشکیل شده ازقوه نامیه بسیار ضعیفی برخوردارند.

طبقه بندی یونجه:

یونجه هایی که درمناطق مختلف جهان مورد استفاده قرار می گیرند ، به 3 گروه تقسیم می شوند که عبارتند از :یونجه های چندساله ، یک ساله و درختی.

الف)یونجه های چندساله : پراکندگی یونجه های این گروه بیشتر ازسایرگروه ها بوده وکیفیت غذایی آنها نیز برای حیوانات بهترازسایرگروه ها می باشد . علاوه برآن مقدارمحصول آن ها نیز زیادتر است.

1-Medicago sativa : مبدا اولیه پیدایش ازمناطق مرکزی وجنوبی ایران بوده ومقاومت این گونه به طورطبیعی دربرابر تغییرات درجه حرارت به خصوص گرما بیش از سایر گروه ها می باشد. ارتفاع بوته های آن 50 تا 110 سانتیمتر تغییر نموده ودارای گلهایی به رنگ صورتی تا بنفش است.

عمرمفید آن 5 سال گلهای بنفش ساقه افراشته، ریشه قوی و مستقیم ، تولید حداکثر و مقاوم.

نیازهای غذایی آن ها زیاد بوده و مقدارمحصول آن بیشتر ازسایر گونه هاست.

2-Medicago falcata : مبدا پیدایش این گونه ازمناطق شمالی ایران قدیم بوده و رنگ گلهای آن زرد و دربرابر سرما خیلی مقاوم می باشد.ارتفاع بوته های آن از 40 تا85 سانتیمتر تغییر کرده  ساقه وشاخه های آن نازک ترازگونه اول است.عمق ریشه کمترولی انشعابات آن زیاد است.معمولا بصورت خوابیده رشد می کند بعضی ازارقام آن دارای ریزوم هستند ، ریزومها رشد کرده و تولید ریشه وساقه ودرنتیجه گیاه جدیدی می کنند. ازجمله(معایب) درمیان یک چین می دهد و مقدارمحصول هرچین بسیارکم است .عمرمفید آن 1تا2 سال دارای ساقه خزنده ، تولید کم ، مقاوم به سرما ویخبندان.

3-Medicago mediapers : این گونه ازتلاقی گونه اول و دوم به دست می آید رنگ گلهای آن صورتی و ارتفاع بوته های آن حدود 65 سانتیمتر و برای رشد درمناطق معتدل و سرد ومعتدل مناسب است . این یونجه درکشور کانادا اصلاح شده است. ساقه رویش عمودی، ریشه عمیق ، تولید متوسط ، مقاوم به سرما و خشکی(عمرمفید 3 سال).

آماده نمودن زمین و عملیات کاشت:

چون این گیاه به مدت چندسال درزمین باقی می ماند و همه ساله تابع شرایط محیط درچند مرحله محصول آن برداشت می گردد و ازطرفی طول ریشه آن زیاد می باشد ، لازم است قبل ازکاشت نسبت به اجرای شخم عمیق اقدام  گردد وعمق شخم نباید از35 سانتیمتر کمترباشد . زمین موردنظر رابهتراست دردومرحله شخم بزنیم ، هرگاه عملیات کاشت بذر درفصل پاییز انجام می شود ، بهتراست شخم اول دربهارصورت گیرد و درصورتی که عملیات کاشت دربهارانجام می شود ، بهتراست شخم اول در پاییز انجام پذیرد.

نکته:درمورد یونجه و شبدر زمان کاشت آنچنان مهم نیست ، ولی کشت بهاره بهتراست و اسپرس رامعمولا درپاییز کشت کنند.

مقدار بذر:

درشرایط زیرمقداربیشتری بذربایستی بکاربرده شود:

1-درحالتی که زمین به خوبی آماده نشده و شرایط سخت تری برای استقرار گیاه حاکم است

2-بذردارای قوه نامیه کمتری است

3-علفهای هرزبه میزان بیشتری شیوع داشته و تراکم بالاتری از گیاه برای غلبه برعلفهای هرز لازم است.

4-درزراعتهای آبی نسبت به دیم و درروش کشت با دست نسبت به کاشت با بذرکار

مزارعی که برای بذرگیری اختصاص می یابند برای نفوذ بهتر نوربه داخل پوشش ، بایستی یونجه رابا تراکم کمترکاشت .

قبل ازکشت بذر لازم است مجددا زمین راشخم زده وعمق شخم دوم حدودا 20 سانتیمتر خواهد بود . یونجه رانیزمانند اکثرگیاهان می توان به روشهای خطی و کرتی کشت نمود.درروش کرتی مقداربذر مورد استفاده ، حدود 40 تا 50 کیلوگرم و گاهی تا80 کیلوگرم درهکتارخواهد بود . ولی درروش خطی درصورتی که هدف تولید علوفه باشد ، مقداربذر لازم حدود 20 تا25 کیلوگرم در هکتار تغییر می نماید.درصورت کاشت یونجه برای تولید بذر از15 کیلوگرم درهکتاربذراستفاده می کنیم . درروش خطی فاصله خطوط 50 تا 60 سانتیمتر تغییر نموده و درروی هرپشته حدود 3تا4ردیف بذرقرارمی گیرد.درصورتیکه کاشت بصورت مخلوط باگیاه دیگرانجام شود مقدار 10تا12 کیلوگرم درهکتار بذرمصرف می شود . مناسبترین کشت مخلوط کشت یونجه وجو می باشد . عرض کرت درمزرعه یونجه بستگی به ساختمان خاک ، روش آبیاری و عرض ماشین آلات دارد.طول کرت بستگی به ساختمان خاک و شیب زمین دارد.

نکته:درصورتی که بذرباباکتری تلقیح نشود نیاز به افزودن کود نیتروژنه به صورت استارته نیست پس ازکاشت بذر برای آنکه دانه ها به سرعت جوانه تولید نموده و جوانه ها درمدت کوتاهی ازخاک خارج شوند لازم است زمین رادردومرحله به فاصله 3تا5 روز یکبارآبیاری نماییم تا سله احتمالی مشکلی برسرزاه خروج جوانه ها ازخاک ایجاد نکند.بطورکلی یونجه گیاهی است که درطول دوره رشد خود به آب زیادی نیاز دارد.هرهکتار یونجه درمناطق سرد به 8 تا10 هزارمترمکعب و درمناطق معتدل به 10 تا12 هزارمترمکعب و درمناطق گرم به 15 تا 20 هزار مترمکعب آب نیاز دارد.

درمناطقی که خاک نمک زیادی ندارد می توان ازآبیاری بارانی استفاده نمود . بطورکلی یونجه ازگیاهان خیلی مقاوم به نمک می باشد.بهترین روش آبیاری این گیاه روش خطی است.میزان آبیاری بسته به شرایط آب وهوای خاک دارد.بین دوچین (برداشت ) حدود 4باردرمناطق گرم و 1 باردرمناطق سرد. درتابستان درنقاط گرم هر4تا6روزیکبار و درنقاط سرد هر 8تا10 روز یکبارآبیاری انجام گردد.

یونجه راهم درپاییز وهم در بهار می توان کشت کرد. درپاییز باید زودترنسبت به کاشت گیاه اقدام نمود تاقبل ازرسیدن سرمای زمستان گیاه به خوبی درخاک مستقر شود.درمناطقی که زمستان های سخت دارند ، بهتراست یونجه رادربهارکشت نمود. به دلیل دوام چندین ساله یونجه ، بواسطه اینکه درطول عمر آن فقط یکبارعمل کشت انجام می شود ، بایستی زمین آن را به خوبی آماده نمود.

نکته : تهیه بستربذر یونجه به3 دلیل درزراعت این گیاه مهم است که عبارتند از:

1-بذریونجه ریزبوده وباید درعمق مناسب کاشته شود .

2-یونجه دارای ریشه های عمیق می باشد .

3-درابتدا رشد آهسته داشته و بشدت می تواند تحت تاثیرعلف هرز باشد .

 

                                                                                                               نحوه کشت یونجه

 

۱- آماده سازی زمین :
یونجه گیاهی چند ساله است، لذا بازدن شخم عمیق ،دیسک ،لولر بسترکاشت آماده می شود.خاک های خوب وحاصل خیز با کلسیم کافی برای یونجه مناسب( واکنش خاک۵/۷-۵/۶= PH )است.

۲-تناوب زراعی:
عمرمفید واقتصادی یونجه درمواردی ۷-۵ سال است وبعداز برگرداندن یونجه بعلت تثبیت ازت در خاک بوسیله ازتوباکترهای ریشه گیاه کاشت نباتات وجینی مانند سیب زمینی – غلات – یونجه درنظرگرفته می شود.

۳- تاریخ کاشت:
یونجه را می توان دردو فصل پائیز و بهار کاشت نمود .کاشت پائیزه برکاشت بهاره ارجحیت دارد. کاشت پائیزه در مناطق سرد استان اوائل شهریور ماه ودرمناطق سردمعتدل تا اواسط شهریورماه کشت انجام گیرد.کشت بهاره: دربهار معمولا”بعداز رفع سرمای بهاره از نیمه دوم اردیبهشت ماه الی خردادماه انجام داد.

۴- عمق وروش کاشت:
عمق کاشت بذر حدود۲-۱ سانتیمتراست البته باتوجه به نوع خاک،عمق کاشت می تواند تغییریابد. درخاکهای رسی وسنگین کمترودرخاکهای شنی و سبک عمق کاشت میتواندکمی بیشترشود.بذرپاشی یونجه به دوطریق صورت می پذیرد.۱- دستپاش ۲- ماشینهای بذرافشان ازنکات مهم دربذرکاری یونجه ،این است که سعی شود بذر بطوریکنواخت درسطح مزرعه پخش شده وبه اندازه کافی باخاک پوشیده گردد.

۵- مصرف کودهای شیمیایی:
براساس آزمون خاک میزان کود مورد نیاز و روش مصرف کود شیمیایی در زراعت یونجه تعِِیین گردد. کودهای شیمیایی فسفره، پتاسیمی و برخی از کودهای ریزمغذی قبل از کشت مصرف گردند. با توجه به اینکه یونجه از خانواده لگومینوز بوده و قادر به تثبیت ازت هوا توسط باکتریهای موجود در گره های ریشه که عمدتاً از خانواده ریزوبیوم می باشد لذا مصرف ۲۵ کیلوگرم ازت خالص در هکتار (هنگام آماده سازی زمین) قبل ازکاشت توصیه می شود ( به منظور افزایش کارایی جذب ازت هوا توسط این میکروارگانیسم ها حتی المقدور از مصرف کود ازته خودداری گردد). با توجه به اثرات مفید کودهای پتاسیمی بر خصوصیات کمی و کیفی یونجه و برابری نیاز غذایی یونجه به عناصر ازت و پتاسیم، در صورت توصیه کارشناس، مصرف این کود الزامی است. در سال دوم درصورت بروز علایم کمبود عناصر غذایی به منظور بررسی وضعیت تغذیه ای کشت یونجه با مشورت کارشناس تغذیه و با انجام تجزیه برگ و آزمون خاک، کود مورد نیاز تعیین و توصیه می گردد.

۶- میزان و نوع بذر مصرفی و تراکم بوته:
استفاده ازاکوتیپ های یونجه همدانی مانند(قهاوند ، فامنین و کوه زره ) دراستان توصیه می شود.
از ارقام خارجی رقم یونجه دیابلوورده دراستان دارای عملکرد بالایی می باشد.تراکم لازم برای تولید علوفه یونجه، مصرف میزان ۳۰- ۲۵ کیلوگرم بذر و فاصله ردیف کاشت ۵۰ سانتیمتر درهکتاراست.بیشترین عملکرد علوفه از مصرف این مقداربذر وفاصله ردیف کاشت ۱۶ تن علوفه خشک درهکتارحاصل شده است.تراکم لازم برای تولیدبذر، مصرف مقدار ۱۵-۱۰ کیلوگرم بذرموقع کاشت درهکتاربافاصله ردیف کاشت۵۰ سانتیمترمناسب است. که بکاری این تراکم دراستان ، دارای بیشترین عملکرد بذری باتولید ۵۰۰ کیلوگرم بذر درهکتار بوده است.

۷- آبیاری یونجه:
یونجه در اوائل کاشت به ویژه در مرحله جوانه زنی به کم آبی و شوری خاک حساس است .بعد ازآبیاری اول برای جلوگیری از سله بستن بعد از سه روز آبیاری تکرارشود و بعداز سبز مزرعه،بسته به توع بافت خاک، مرحله فیزیولوژیکی رشد و شرایط آب و هوایی محل کشت دور آبیاری بین ۱۲-۷ روز می باشد.

۸- کنترل علفهای هرز:
۱- مبارزه مکانیکی: زدن کولتیواتوربین ردیفهای یونجه .
۲-مبارزه شیمیایی: مصرف علفکش داکتال قبل از سبزشدن علف های هرز به میزان ۱۲- ۸ کیلوگرم درهکتار.
کنترل سس: روش مبارزه با سس یونجه: به دو روش می توان مزرعه را از سس پاک نمود.۱- مبارزه مکانیکی : در صورت مشاهده لکه آلوده به سس، آن قسمت از مزرعه را کاملا” سوزانده وجهت به تأخیر انداختن رشد یونجه روی آن قسمت کاه ریخته شود.۲- مبارزه شیمیایی :استفاده ازسم پاراکوات ۵-۳ لیتردرهکتار درجاهایی که علف هرز سس وجود دارد.
کنترل آفت سرخرطومی برگ یونجه:۱-چراندن مزرعه یونجه پس ازبرداشت چین آخردراواسط آبان ماه توسط دام۲- سوزاندن بقایای یونجه دراواخرزمستان وهم زمان باشروع رشد رویشی یونجه باشعله افکن ۳- سم پاشی مزرعه توسط سمومی نظیرفوزالن،دورسبان ودیازینون درزمانیکه حداکثر جمعیت آفت را لاروهای سن ۲ تشکیل میدهند(بابررسی دقیق ومرتب جوانه های انتهایی گیاه یونجه) ۴- برداشت زودترمحصول یونجه درچین اول.
کنترل بیماری ها:۱-بیماری لکه قهوه ای یونجه که دربعضی ازمزارع استان مشاهده شده است بعدازبرداشت چین اول با قارچکش بنومیل ۵/۲-۲ درهزارسمپاشی گردد۲- بیماری باکتریایی پنتیوم یونجه، دراوائل فصل بهاربه علت رطوبت مشاهده شده است وباگرم شدن هوا ازبین میرود درصورت مبارزه باسم ردومیل(گرانوله) براساس دستورالعمل آن مصرف میشود.

۹- زمان برداشت:
الف- برداشت علوفه چین اول یونجه تازه کشت شده براساس زمان رشد ودرمرحله ۷۵%-۵۰%گلدهی وبیشترانجام میشودولی درچینهای بعدی در مرحله ظهور ۱۵-۱۰% گلهای بنفش در مزرعه بوده زیرا دراین زمان یونجه دارای بیشترین کیفیت علوفه می باشد. توجه گردد در این زمان طول ساقه ها ی جدید یونجه اززمین ۵ وازمحل طوقه ۳-۲ سانتیمترباشد.
ب- برداشت بذر: قطع آبیاری مزرعه بذری یونجه درمرحله شروع به قهوه ای شدن غلاف هاوبرداشت غلافهای بذری درمرحله ۵۰% قهوه ای شدن آنها انجام میگردد.

روش برداشت علوفه:
درزراعت های بزرگ باماشین موورانجام میگردد وسپس با دستگاهی به نام ریک علوفه ردیف شده و بعداز ۷۲-۴۸ ساعت هواخوری با ماشین بسته بندی (بیلر) شده وپس از جمع آوری بسته ها به انبار جهت مصرف حمل می گردد.
برداشت بذر: باکمباین مخصوص برداشت نباتات دانه ریزقابل برداشت می باشد.ومحصول بذری بعدازاستحصال باید بوجاری وسس گیری وکیسه گیری شود.

اسپرس چیست؟

اسپرس گیاهی است از تیره Leguminosae زیر تیره Papilionaceae و قبیله  Hedysareae و جنسOnobrychis که دارای مقاومت چندین صد ساله در کشور می باشد . در گزارش های مختلف تعداد50 الی 70 گونه از این جنس را در ایران گزارش نموده اند که در بین این گونه ها گونه D.viciifoliae از نظر خصوصیات زراعی مطلوب ترین بوده و عموما منظور از اسپرس این گونه می باشد . 

 

گیاهشناسی
گیاهی است چند ساله بدون تیغ که دارای ریشه عمیق به قطر یک متر تا پنج سانتی متر و عمق چند متر با انشعابات جانبی بسیار (تقریبا دو برابر یونجه)  می باشد. ساقه های این گیاه قائم  ,تو خالی با ارتفاع حدود یک متر که از قسمت طوقه برخاسته است. برگ های اسپرس شانه ای متقابل که معمولا دارای 7 تا10جفت برگچه به شکل بیضی می باشند.

اسپرس دارای گل آذین خوشه ای منفرد و قائم به طول 10 تا 15 سانتی متر که واجد دست کم ده گل صورتی یا سرخابی( Pink) با رگه های قدری تیره است . هر گل آذین دارای پنج گلبرگ شامل 2 بال, ناو و یک درفش می باشد که اندام نر و ماده گیاه در داخل دو گلبرگ ناو بوده و با اندک فشار به این گلبرگ ها آزاد می شوند. میوه این گیاه به صورت غلافی تا شکوفا به شکل عدس سطح خارجی آن مشبک و بر جسته می باشد . درون هر غلاف یک دانه منفرد قلوه ای شکل, با سطح صاف به رنگ قهوای, زیتونی روشنیا تیره به طول 3 میلی متر که ناف آن در میانه مقعر می باشد.  

 

امتیازات اسپرس

امتیازات این گیاه را می توان در موارد مختلفی جستجو نمود که از آن جمله می توانیم به موارد زیر اشاره نمائیم :

v    عدم ایجاد نفخ در دام که به همین دلیل به عنوان یک گیاه علوفه ای برای ایجاد چراگاه ایده آل می باشد.

v    مقاومت به آفاتی نظیر سر خورطومی ساقه, برگ و ریشه یونجه باعث گردیده که در بعضی از مناطق دنیا از جمله امریکا به علت حمله شدید آفات مذکور در غرب این کشور از این گیاه به عنوان یک گیاه مقاوم استفاده شود .

v    مقاومت به سرما از جمله مواردی است که باعث شده تا اسپرس در پاییز به مدت طولانی تر از یونجه به رشد خود ادامه بدهد و در بهار زود تر فعالیت رویشی خود را آغاز نماید. موضوع اخیر در بررسی های مشاهده ای در مناطق سردسیر کشور رویت گردید.

v    بهبود کیفیت فیزیکی و شیمیایی خاک را باعث می گردد چون از طرفی به دلیل داشتن ریشه های عمیق باعث شکسته شدن لایه های نفوذ ناپذیر زیرین خاک و از طرفی دیگر به دلیل غدد تثبیت ازت, باروری خاک را باعث می شود .

v     ضمنا به علت داشتن همین ریشه های عمیق و قدرت استقرار بالا , جهت جلوگیری از فرسایش آبی و بادی خاک در شیب های تند قابل استفاده است

/ 0 نظر / 505 بازدید